Saturday, September 12, 2020

भारतीय अर्थव्यवस्था - अभ्यासाची व्युव्हरचना

मुख्य परीक्षेचा अभ्यासक्रम 

१) भारतीय अर्थव्यवस्था आणि नियोजन, संसाधनांची जमवाजमव, वाढ, विकास आणि रोजगाराशी संबंधित मुद्दे.

२) सर्वसमावेशक वाढ आणि त्यातून उद्भवणारे मुद्दे. 

३) गरिबी व भूक यासंबंधी मुद्दे 

४) सरकारी अर्थसंकल्प .

५) मुख्य पिके, देशातील विविध भागात पीकपद्धती, विविध प्रकारचे सिंचन आणि सिंचन प्रणाली. शेतीमालाची साठवण, वाहतूक आणि विपणन आणि त्या संबंधित समस्या आणि अडचणी; शेतकर्‍यांच्या मदतीसाठी ई-तंत्रज्ञान

६) प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष शेती अनुदाने आणि किमान आधारभूत किंमतींशी संबंधित मुद्दे; सार्वजनिक वितरण
प्रणाली - उद्दीष्टे, कामकाज, मर्यादा, सुधारणा; बफर साठा आणि अन्न सुरक्षा यासंबंधित मुद्दे; तंत्रज्ञान मोहिमा; पशु संगोपनाचे अर्थशास्त्र.

७) भारतातील अन्न प्रक्रिया आणि त्या संबंधित उद्योग- व्याप्ती आणि महत्त्व, जागा, प्रवाहाच्या वरच्या बाजूच्या व खालच्या बाजूच्या गरजा, पुरवठा साखळी व्यवस्थापन.

८) भारतातील भूमी सुधारणा.

९) अर्थव्यवस्थेवर उदारीकरणाचे परिणाम, औद्योगिक धोरणात बदल आणि औद्योगिक वाढीवरील त्यांचे परिणाम

१०) पायाभूत सुविधा: ऊर्जा, बंदरे, रस्ते, विमानतळ, रेल्वे इ.

११) गुंतवणूकीची प्रारूपे.

१२) आरोग्य, शिक्षण, मानव संसाधन संबंधित सामाजिक क्षेत्र / सेवांच्या विकास आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित
मुद्दे.

१३) लोकसंख्या आणि संबंधित समस्या, दारिद्र्य आणि विकासात्मक समस्या, शहरीकरण, त्यांच्या समस्या
आणि त्यांचे उपाय.

१४) महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय संस्था, एजन्सी आणि त्यांची संरचना, त्यांना मिळालेले आदेश (मॅडेट). 

पूर्व परीक्षेचा अभ्यासक्रम 
आर्थिक आणि सामाजिक विकास, शाश्वत विकास, गरीबी, समावेशन, लोकसंख्याशास्त्र,
सामाजिक क्षेत्रातील उपक्रम इ. 
पूर्व परीक्षेसाठी संदर्भ 
१) प्रतियोगिता दर्पण - अर्थशास्त्र (हिंदी)
२) भारताची आर्थिक पाहणी व अर्थसंकल्प (इंग्रजी)
३) योजना मासिक (मराठी) 
४) सकाळ चालू घडामोडी - त्रैमासिक
५) सकाळ वार्षिकी 

मागील पूर्व परीक्षेत आलेले अर्थशास्त्रावरील प्रश्न  
२०११    २०१२    २०१३   २०१४    २०१५    २०१६   २०१७    २०१८   २०१९
  २५        १७       १८        १०        २१         २९      १४          २०       २८

पेपर ४
सामान्य अध्ययन ३                                                                                                              
१) अर्थशास्त्रीय संकल्पना - विनायक गोविलकर    
२) अर्थजिज्ञासा - विनायक गोविलकर    

३) भारतीय अर्थव्यवस्था - भूषण देशमुख/ हेमंत जोशी 
४) अर्थसुत्र - अरुण केळ्कर
५) अर्थपूर्ण मासिक http://arthapurna.org/articles
६) अर्थबोधपात्रिका http://www.ispepune.org.in/ArthbodhPatrika-MainPage.html


काही व्यापक मुद्दे समजून घेऊ 
- आयोगाने अभ्यासक्रम आंतरशाखीय दुवा पद्धतीने सादर केला आहे. परिणामी, अर्थशास्त्राशी संबंधित बरेच तपशील सामान्य अध्ययनातील इतर घटकातही सामील आहेत. 
- काही पारंपारिक भाग अभ्यासक्रमात आहेच उदा. नियोजन, वाढ, विकास, दारिद्र्य, रोजगार, आरोग्य, शिक्षण, मानव संसाधन, लोकसंख्या, उदारीकरण, जागतिकीकरण, अर्थसंकल्प इ. 
- काही समकालीन मुद्दे अभ्यासक्रमात आवर्जून समाविष्ट केले आहेत. उदा. अन्नप्रक्रिया, पुरवठा साखळी व्यवस्थापन, पायाभूत सुविधा, गुंतवणूकीचे मॉडेल्स, शेती अनुदाने, सार्वजनिक वितरण प्रणाली इ. 
- गुंतवणूकीच्या प्रारूपात बीओटी, बोल्ट, बीओटी, ईपीसी, सेझ, एफटीए, एफडीआय, एफपीआय, सीईपीए, पीपीपी इत्यादींचा समावेश होतो. 
- वरील अभ्यासक्रमामधून आपण असे लक्षात घेऊ शकतो की १४ उपघटक अर्थशास्त्राला समर्पित आहेत, ज्यावर अंदाजे १५० ते २०० गुणांचे प्रश्न येतात. याचा अर्थ अर्थशास्त्रला सामान्य अध्ययनात १५ ते २२% भारांक आहे. 
- महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्ये पारंपरिक संस्था उदा. डब्ल्यूटीओ, जागतिक नाणेनिधी, जागतिक बँक येतातच पण त्याशिवाय नवीन घडामोडी म्हणजे न्यू डेव्हलपमेंट बँक, एआयआयबीलाही विचारात घेतले पाहिजे. 
- जर आपण अलीकडील प्रश्नांचा कल बघितला तर असे दिसून येईल की प्रश्नांमध्ये दिले गेलेल्या
वास्तविक किंवा काल्पनिक समस्येवर टिप्पणी करा अशा प्रकारचे प्रश्न विचारले जातात. अशा उत्तरांमध्ये वाचन, सर्जनशीलता, कल्पनाशक्ती, सादरीकरण या सर्व गोष्टींचा कस लागतो. प्रत्येकाचे उत्तर इतरांपेक्षा भिन्न असते. अशा प्रकारचे प्रश्न म्हणजे उमेदवाराला आपल्या विचारांचे वेगळेपण दाखवून द्यायची संधी असतात. 
- अर्थशास्त्र हा विषय हा एक संकल्पनात्मक विषय आहे. तो क्रमाक्रमाने समजून घ्यावा लागतो, एका रात्रीत तो वश होणारा नाही. म्हणून दररोज प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. अर्थशास्त्राशी संबंधित रोज काहीतरी वाचा, पहा. वाचन, लेखन आणि चिंतन हा अभ्यासाचा अविभाज्य भाग असला पाहिजे. सामूहिक चर्चा करुन तथ्यांना टोकदारपणा आणला पाहिजे. 
- प्रारंभी या विषयामध्ये रस घ्यावा आणि वृत्तपत्र, रेडिओ, टीव्ही किंवा इंटरनेटमधील अर्थशास्त्राशी संबंधित बातम्यांकडे कान  व डोळे उघडे ठेऊन बघा. 
- विषयाशी संबंधित सैद्धांतिक भाग आयोग फारसा विचारत नाही, पण उपयोजित भाग मात्र सविस्तर विचारला जातो. 
- हल्ली अर्थशास्त्राशी संबंधित निबंधही विचारले जातात. २०१९ च्या मुख्य परीक्षेत तर दोन विषय आले होते. या विषयावर पकड असेल तर निबंधात षटकार मारता येतो. 
     - भारताचे प्राथमिक आरोग्य व शिक्षण याकडे झालेले दुर्लक्ष्य हेच त्याच्या मागासलेपणाचे कारण आहे. 
     - कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उदय: बेरोजगार भविष्याची टांगती तलवार की पुनर्कौशल्य व कौशल्य विकास यातून चांगल्या रोजगाराच्या संधी. 

Monday, August 31, 2020

History Optional mains test series conducted by Bhushan Deshmukh

Total number of test 10 (8 sectional and 2 comprehensive) 

Test series is conducted both online & offline. 

The feedback is given individually to candidate in customised manner. 

Sample answers are also provided. 

Test series is available in 3 languages : English, Hindi & Marathi 


Schedule for current year

History optional test series for the year 2020

 

Estimated Time: 3 hours. Total Marks: 250 for each sectional test

Test will be on Sunday. Three hours 9 to 12

 

Test of Ancient India (I) (Part 1 to 6 Sources to Mauryan Empire) : 25th Oct

 

Test of Ancient India (II) (Part 7 to 12 Mauryan Empire to Themes in Early India) : 1st Nov

 

Test of Medieval India (I) (Part 13 to 18 Early medieval to Polity & Economy of 15th & 16th Century) : 8 Nov

 

Test of Medieval India (II) (Part 19 to 24 Society & Culture of 15th & 16th Century to 18th century) : 15th Nov

 

Test of Modern India (I) (Part 1 to 8 European penetration to birth of nationalism) : 22nd Nov

 

Test of Modern India (II) (Part 9 rise of Gandhi to Part 15 economic and political changes) : 29th Nov

 

Test of World History (I)

(Part 16 Enlightenment and Modern ideas to Part 21 Revolution and counter revolution) : 6th Dec

 

Test of World History (II) (Part 22 onwards) (Part 22 World wars to Part 27 Disintegration of USSR) : 13th Dec

2 Comprehensive test: 6 hours a day 500 marks each 

Comprehensive I : 20th Dec

Comprehensive II : 27th Dec

Thursday, August 27, 2020

Quotes for Essay

Collection by Anudeep Dhurishetty AIR 1 

Essay Topic: Education

“Education is the most powerful weapon you can use to change the world.” Nelson Mandela

“Live as if you were to die tomorrow. Learn as if you were to live forever.” Mahatma Gandhi

“Children must be taught how to think, not what to think.” Margaret Mead

“Education is what remains after one has forgotten what one has learnt in school.” Einstein

“It is the mark of an educated mind to be able to entertain a thought without accepting it.” Aristotle

Intelligence plus character - that is the goal of true education.

Education is a bridge from misery to hope

“Education is the manifestation of perfection already in man.” Swami Vivekananda

Education that does not mould the character is absolutely worthless. – Mahatma Gandhi

To educate a person in mind and not in morals is to educate a menace to the society – Theodore Roosevelt

The object of education is to prepare the young to educate themselves throughout their lives.

“Educating the mind without educating the heart is no education at all.” - Martin Luther King

“You educate a man; you educate a man. You educate a woman; you educate a generation.” ― Brigham Young


Essay Topic: Science and Religion

“All thinking men are atheists.” Ernest Hemingway

“The notion that Science and Spirituality are somehow mutually exclusive does a disservice to both.” Carl Sagan

“Science without Religion is lame and Religion without Science is blind” Einstein

“What can be asserted without evidence can be dismissed without evidence.” Christopher Hitchens

“Our scientific power has outrun our spiritual power. We have guided missiles and misguided men.” - Martin Luther King


Essay Topic: Democracy

“The best argument against democracy is a five-minute conversation with the average voter.” Churchill

“The tyranny of a prince in an oligarchy is not so much dangerous to the public welfare as the apathy of a citizen in a democracy” Montesquieu

“The ballot is stronger than the bullet.” Abraham Lincoln

“There cannot be daily democracy without daily citizenship.” Ralph Nader

”I understand democracy as something that gives the weak the same chance as the strong.” Mahatma Gandhi

“Democracy is not law of the majority but protection of the minority.” Albert Camus

“In a democracy, the individual enjoys not only the ultimate power, but carries the ultimate responsibility.” Norman Cousins


Government exists for the interests of the governed, not for the governors.” - Thomas Jefferson

“The price good men pay for indifference to public affairs is to be ruled by evil men.” - Plato


Essay Topic: Materialism/Consumerism/Environment

The Earth does not belong to us: we belong to the Earth

“The world has enough for everyone’s need but not enough for everyone’s greed.” Mahatma Gandhi

Water and air, the two essential fluids on which all life depends, have become global garbage cans

We do not inherit the earth from our ancestors, we borrow it from our children.

We never know the worth of water till the well is dry.


Essay Topic: Peace/Justice

“When the power of love overcomes the love of power, the world will know peace.” William Gladstone

“Peace and Justice are two sides of the same coin.” Eisenhower

“Poverty is the worst form of violence.” Mahatma Gandhi

Every gun that is made, every warship launched, every rocket fired signifies in the final sense, a theft from those who hunger and are not fed, those who are cold and are not clothed – Eisenhower

The greatness of humanity is not in being human, but in being humane.”

“There was never a bad peace or a good war.”

“Injustice anywhere is a threat to justice everywhere.”

War does not decide who is right but who is left.”

The arc of the moral universe is long, but it bends towards justice.” ― Martin Luther King Jr.

• Loka Samasta Sukhino Bhavantu

(Let the whole world be prosperous and peaceful)


Essay Topic: Judiciary

Yatho Dharma Thatho Jayaha: Where there is justice, there is victory. 

Essay Topic: Corruption

As human beings, our greatness lies not so much in remaking the world but in remaking ourselves - Mahatma Gandhi

Confucius - Righteousness is the foundation stone of peace and good governance.

Buddha - Dharma is the foundation stone of good governance

The worst disease in the world today is corruption. And there is a cure: transparency

Nearly all men can stand adversity, but if you want to test a man's character, give him power.


Essay Topic: Caste

The caste system is opposed to the religion of the Vedanta. Caste is a social custom,

and all our great preachers have tried to break it down. —Swami Vivekananda


Conclusion Phrases

Gandhiji’s Talisman

•Sarve Bhavantu Sukhina (May all be Happy)

Sarve Santu Niramaya (May all be without disease)

//Sarve Bhadrani Pashyantu (May all have well-being)

Maa Kaschit Dukh Bhagh Bhavet (May none have misery of any sort)//

• Vasudhaiva Kutumbakam

(Whole world is one family)

(Asato ma Sadgamaya)​ From unrighteousness to righteousness

(Tamaso ma jyotirgamaya)​ From darkness to light

(Mrityorma Amritgamaya)​ From mortality towards immortality


• Sarva Dharma Sama Bhava – [Ramakrishna Paramahamsa and Vivekananda]

All religions are equal. - first used by Mahatma Gandhi in 1930 in Harijan

Seva Parmo Dharma

Service, in our Indian ethos, is the ultimate duty

Satyamev Jayate

Ahimsa Parmo Dharma


Quotes by Mahatma Gandhi

“The best way to find yourself is to lose yourself in the service of others.”

“Happiness is when what you think, what you say and what you do are in harmony.”

“An eye for an eye only ends up making the whole world blind.”

“First they ignore you, then they laugh at you, then they fight you, then you win”

“Satisfaction lies in the effort, not in the attainment. Full effort is full victory.”

“Strength does not come from physical capacity. It comes from indomitable will.”

“The good man is the friend of all living things.”

“Intolerance is itself a form of violence and an obstacle to the growth of a true democratic spirit.”

“The greatness of a nation can be judged by the way its animals are treated.”

“Violent means will give violent freedom.”

“There is higher courts than courts of justice and that is conscience.”

“To believe in something, and not to live it, is dishonesty.”

“A man is but the product of his thoughts. What he thinks, he becomes.”


Essay Topic: Hunger

Hunger is actually the worst weapon of mass destruction. It claims millions of victims each year."

“There are people in the world, so hungry, that God cannot appear to them except in the form of bread.”


Essay Topic: Privacy

“They who can give up essential liberty to obtain a little temporary safety deserve neither liberty nor safety.”


Essay Topic: Free Speech

Freedom is the right to tell people what they do not want to hear

I do not agree with what you have to say, but I'll defend to the death your right to say it. – Voltaire

Where the mind is without fear and the head is held high

Where knowledge is free

Where the world has not been broken up into fragments

By narrow domestic walls

Where words come out from the depth of truth

Where tireless striving stretches its arms towards perfection

Where the clear stream of reason has not lost its way

Into the dreary desert sand of dead habit

Where the mind is led forward by thee

Into ever-widening thought and action

Into that heaven of freedom, my Father, let my country awake

Wednesday, August 26, 2020

Sample Essay by Topper

 Essay written by Sajjansingh R. Chavan in 2007 on the subject ‘Media and the Woman’, I gave 131 marks to him for it.

In the late 20th century and in the beginning of 21st century, the active role of the media is ever expanding in each and every activity of the life of an individual in the society. This has a special implications with respect to the role of media in emancipation of women in society. Though media various aspects of women’s rights, gender equality, role of government and NGOs in this direction are discussed in detail which increase self esteem of women. At the same time there are some negative implications of role of media vis-à-vis women, this is visible in overemphasizing the physical beauty of women and showing some unhealthy treads which reduces morale of women.

There are various kinds of media which are operating in various countries. Some important means of media are satellite television channels, Newspapers, Magazines, entertainment means etc. In today’s globalised economies the role of government is the controller and facilitator in working of media and role of media has got a fundamental right of people under Article 19 of the constitution of India which is related to right to freedom of speech and expression. In this context, the media is playing an important role in raising emerging issues related to women in more rationale manner.

Traditional Indian society was dominated by patriachical which underestimated the role of women by negating them the right of education, negating them the right in property, it had tradition of child marriage, prohibition of widow remarriage, oppression of widows etc.  With the efforts of the social reforms in 19th century the process of women emancipation began. The pioneer in them were Raja Ram Mohan Roy, Ishwar Chandra Vidyasagar, Keshav Chandra Sen, Jotiba Phule, Pandita Ramabai, Agarkar, Ranade & many more. They used actively the media, and propagated their ideas through newspapers & pamphlets in order to arouse the society against evils of the tradition against women. To a large extend these social reformers could actively address the women’s issues related to ban on sati, opposition to child marriage, widow remarriage etc. They were successful in creating awareness in society.

Similarly during freedom struggle of India, Gandhiji asked women to participate freely in non-cooperation movement and subsequent freedom struggle. Here also the role of the Gandhiji’s newspaper was important.

In post independence India, Government had given due importance to the women empowerment issues because protection of women’s rights have constitutional backup. The nature of growth of participation of women in almost every activity of society is ever increasing. This has also shown increase in the media sector also. Thus with rapid increase in the scope of the media in the free globalised economy, the issues related to women have got primacy in media, this has happened because of presence of women in Media companies.

If we carefully analyse the coverage of media on the issues related to women, we see that the amount of efforts put by media in giving representation to each and every aspect of problems faced by women in society is very high. Let it be any issue related to women, media is always ready to put it in front of public in more pragmatic and rational way. This in general creates a public opinion which is generally in favour of women and many a times it compels the government to act quickly to give relief and justice to the victims.

In various news channels and in print media the oppressions against women with respect to rape cases, domestic violence, suspected murder of women, kidnapping of women, property disputes of some renowned women, questions related to settlements of war widows, widows who were victims of communal riots are analysed and put up to public. These things show to the public the hollowness of the government system functionaries.

Though the occasions of sati are very rare now, but still if some occasions occurs, it is given wide publicity by media and this again forces the government to take active steps immediately. There are many instances of child marriage, in such situations also media acts pro-actively and forces the administration to give justice.

Traditionally women have lived under support of family this resulted in lowering of self esteem of women. She considered that some areas are exclusively reserved for male but with the advent of new technologies and in more open nature of society, almost all fields are now opened for women. This picture is made clear though media, there has been rapid rise in educational growth of women through overall literacy rate in India in 54% only. Still Government is promoting various schemes of women and girl child education thorough various schemes like Sarva Shiksha Abhiyan, Kishori Balika Yojana, National Literacy Mission etc. In this context, the role of the media is important.

Various government programmes directed towards women empowerment and women employment generation are implemented through separate Ministry of Women and Child Development. In this the role of NGO is very important. Government implements many schemes with active cooperation of women activities and NGO’s. The role of media is to give wide publicity to the schemes related to women health, women credit, various incentives. The message once reaches to women, then they can approach to the concerned agency for availing the benefits.

Media plays a very important role in emancipation of women. It gives wide publicity to the success stories of functioning of self help groups, establishing tiny industries, rural industries, successful cooperative ventures of women. These things motives women to achieve further success in their ventures and this lead in achieving economic independence of the women this lead to their empowerment.

Issues related to gender discrimination are highlighted in media. Recent example of denial of promotion of India’s first IPS lady officer Kiran Bedi to the post of Commissioner of Police, Delhi is a good example of this. The gender equality can be achieved by giving equal opportunity to women, this has become visible in government actions in this direction by giving equal opportunities to women in jobs and employment. 33% of seats are reserved for women in local self government and this has achieved participation of women in decision making at the political level. Efforts are being made to give reservation to women in parliament and state legislative assemblies but due to some difference of opinion, the issue is not yet resolved. The media plays very active role in bringing reports about success, limitations and constraints in participation of women in decision making at political level.

Media plays a very important role in giving due weightage to the broadcasting of the achievement of women in every aspect of life. It may range from the success of Indian women in beauty contests, success of Sheetal Mahajan in creating world record in para jumping in North pole. Success of Sania Mirza in Tennis, success of Kanru Hampi in chess really gives instant motivation and inspiration to girls. Media gives wide publicity to the achievements of women in politics also. Let it be Mayawati, Sonia Gandhi or Hillery Clinton. These things no doubt increases the self confidence in women and this increases self esteem of women. This shows to the women specially rural areas and backward communities that the society is changing at very fast rate and we need to change accordingly and this further liberates women from traditional bonds.

Media not only raises the issues related to women, it also keeps track of the development in particular issues and give it a due recognition. Recent example is the case of Jessica Lal murder case, media gave wide support to the victims and the supreme court had to force the government in collecting necessary evidences. This was possible only through active role of media. Media gives the solutions to the problems of the women. Media put up the evil practices against women and at the same time gives a course of remedial action against this. Media gives much educative information to women about whom to approach in case they are victims of oppression. This results in social awakening in terms of women and the oppressor also because oppressor now knows that rights of women and subsequent legal actions. Media gives a special programmes against pre-natal sex determination tests, it give the due weightage to the governments efforts in small family norms, it shows to society, equality of son and daughter. Media brings about comparative preference analysis of women in different regions and motivates women for betterment.

Media forces the government in creating public opinion and media carryout the social audit and evaluation of various government activities and it helps in redefining the policies of the government related to women development.

But there are some bad effects of role of media on women. These are more pronounced in recent years. There is a growing trend of showing westernized culture which is full of contrast with Indian socio-economic conditions. The media is found to be overemphasizing on the physical beauty of women and media is trying to use this aspect in attracting more and more audience towards it. In competitive era, they are using women as a tool to increase its popularity. These things have resulted in lowering down the self esteem of women.

The instances of following of tradition, culture, dress style like MTV, F-TV are disturing the safety aspect of women in society. Recent example of guidelines given by Delhi police to girls of North-eastern Indian region about the dress code to be followed by them in public places in Delhi. Through this Delhi police is directing towards safety of those girls. This shows the disturbing effect of inconsistent dress style of young generation girls as compared to existing social norms in India. This is the result of blindly following the western culture which is seen through media.

This has adverse impact on the kind of behaviour by ill motivated persons in society which are responsible for violence against women.

Another negative impact is the showing of violence against women without giving remedy to the problem like in cases of rape victims, the media concentrates only about events but no remedy is given. Changing food habits, changing nature of friendships, changing nature of expenditure pattern of women are adversely affecting the social balace in the family structure of society.

Today media is mainly motivated by profit hence there is growing tendency of neglecting the issues of women empowerment and rural development. It overall development of the family is achieved, women development is the simultaneous phenomenon. There is a more need of the increasing role of media towards social development. There are some efforts by few media news channels to focus on women issues like NDTV has special wing which continuously focuses on issues related to women development.

Thus, it is seen that the relationship between media and the women is vital and both are complimentary and supplementary to each other. The media has played a vital role in women empowerment, women development issues right from the beginning of 19th century. The governments role is also redefined by proactive role of media in terms of women empowerment. At the same time some evil effects of media are emerging in present context which needs governments intervention, proper functioning of censorship board. Government should codify the rules related to compulsory coverage of the rural development issues and women empowerment issues by all the means of media. Finally, media is successfully contributing towards betterment of society.

Sunday, June 14, 2020

UPSC in Marathi मराठीतून IAS

मराठी माध्यमातून नागरी सेवा परीक्षेत देदीप्यमान यश मिळवणारे मानकरी 

१) जयंत मंकले, IAS, २०२०, रॅंक १४३
२) भूषण गगराणी, IAS 
३) विश्वास नांगरे पाटील, IPS
४) हेमंत निंबाळकर IPS
५) अजित जोशी IAS 
६) पांडुरंग पोले IAS
७) राजेश स्वामी IFS  
८) सिद्धेश्वर बौदर, IAS
९) विजय कुलांगे, IAS  
१०) श्रीकांत सुसे IAS 
११) रमेश घोलप IAS 
१२) प्रतीक ठुबे IPS
१३) अन्सार शेख IAS 
१४) मछिंद्र गलावे 
१५) शिवाजी सुतार IRTS
१६) भाग्यश्री बनायत IAS  
१७) अन्सार शेख IAS 


पूर्ण मराठी माध्यमातून दहावीपर्यंत शिक्षण घेऊन नागरी सेवा परीक्षेत यशाचे शिखर गाठणारे मानकरी 

१) प्राजक्ता ठाकूर IRS
२) तृप्ती धोडमिसे IAS 
३) प्रशांत गावंडे IRS
४) मयूर सूर्यवंशी IAS 
५) स्नेहल कार्ले IRS
६) कौस्तुभ दिवेगावकर IAS 
७) अमित भोळे ICAS  
८) केतन पाटील IAS 
९) कुणाल चव्हाण IAS 





दुस्तर हा घाट - माध्यमाची निवड
- भूषण देशमुख 

मराठी मुलांना स्पर्धा परिक्षा देताना भेडसावणारा मोठा प्रश्‍न म्हणजे माध्यमाची निवड. इंग्रजीत परिक्षा
दयायची की मराठीतून हे ठरवणे सोपे नाही. आपण एमपीएससी व यूपीएससी यांचा वेगवेगळा विचार
करू.

एमपीएससी
राज्य लोकसेवा आयोगाच्या परिक्षेत हा प्रश्‍न पडत नाही कारण ही पूर्ण पर्यायी प्रश्‍नांच्या स्वरूपाची परिक्षा आहे. पूर्व व मुख्य असे दोन्ही टप्पे फक्त पर्यायी आहेत. मराठी व इंग्रजी भाषेत पेपर असतो व योग्य उत्तरावर काळे करायचे असते. त्यामुळे मराठी किंवा इंग्लीशमध्ये अभ्यास करूनही चालते. मुलाखत तोंडी असते. थोडक्यात राज्यसेवा परिक्षेत हा प्रश्‍न गंभीर रहात नाही. 
अर्थात तिथेही परिक्षेचा अभ्यास मराठीत करायचा की इंग्रजीत हा प्रश्‍न आहेच. राज्यसेवेचे चांगले स्पर्धापरिक्षेचे अभ्याससाहित्य मराठीतून आहे. महाराष्ट्रातील चालु घडामोडीसुद्धा मराठी वृत्तपत्रे व मासिकातून चांगल्याप्रकारे समजतात. त्यामुळे राज्यसेवा इंग्रजीतून देणार्‍यांना राज्य शासनांची शाळेची इंग्रजी मध्यमाची पुस्तके व काही मुठभर इंग्रजीतील पुस्तके यांचा आधार घ्यावा लागतो. ते पुरेसा नसतो. या सर्वामुळे राज्यसेवेचा संपूर्ण अभ्यास
इंग्रजीतून करणे जवळजवळ अशक्य आहे. मराठीतून वाचावेच लागते.

यूपीएससीतील पेच
खरी बिकट वाट केंद्र लोकसेवा आयोगाची आहे. मुख्य परिक्षा लेखी असते. वरील समस्या बरोबर येथे उलट आहे. यूपीएससी चे चांगले अभ्याससाहित्य इंग्रजी किंवा हिंदीत उपलब्ध आहे. तितक्या प्रमाणात ते मराठीत अजूनही उपलब्ध नाही. याचवेळी मराठीतून शिक्षण घेतलेले उमेदवार मोठया प्रमाणात ही परिक्षा मराठीतून दयायची इच्छा धरून असतात. पण त्यांना पुरेसे अभ्याससाहित्य वेळेवर उपलब्ध झाले नाही तर त्यांची बरीचशी उर्जा ते जमवण्यातच खर्च होते. 
सुदैवाने आता राज्यसेवेसाठी विपूल व दर्जेदार अभ्याससाहित्य निघू लागले आहे. त्याचा वापर यूपीएससीचे विदयार्थी करू शकतात कारण बहुतेक अभ्यासक्रम सारखाच आहे. मराठी माध्यम घेणार्‍यांचे प्रमाण ग्रामीण भागातून येणार्‍या उमेदवारांमध्ये जास्त आहे. साक्षरता वाढू लागली आहे व महत्वाकांक्षाही. त्यामुळे ग्रामीण विदयार्थी मोठया संख्येने ही परिक्षा मराठीतून देतात.

भाषिक त्रिशंकू
महाराष्ट्र राज्यामध्ये आपण त्रिभाषा सूत्र स्वीकारले आहे. त्याचा फायदा म्हणजे आपले विदयार्थी मराठी, हिंदी व इंग्रजी या तिन्ही भाषा जाणतात. तोटा म्हणजे यातील कोणत्याच भाषेवर त्यांची म्हणावी तशी पकड निर्माण होत नाही. Jack of all and master of none अशी ही स्थिती होते. या सर्वांचा परिणाम म्हणजे माध्यम निवडीचा प्रसंग पेचप्रसंग बनतो. 
मराठीत लिहावे म्हटले तर मध्येच इंग्रजी शब्द अवतरतात व पूर्ण इंग्रजी लिहायचे म्हटले तर विचारप्रक्रिया मराठीतून चालू असल्यामुळे अचूक इंग्रजी शब्द व चपखल वाक्यप्रयोग साधता येत नाहीत. इंग्रजीत वाचून मराठीत लिहायचे म्हटले तर इंग्रजीतील कर्ता, कर्म, क्रियापदे मराठीपेक्षा वेगळयाप्रकारे चालतात व त्यामुळे मराठीतून वाक्यरचना इंग्रजीसारखी होऊ लागते. 
हिंदीत अभ्यास करणे हा एक मार्ग आहे व अनेक उमेदवार तो चोखळतात सुद्धा . हिंदीत इंग्रजीच्या तोडीस तोड अभ्याससाहित्य उपलब्ध आहे. पण इथेही एक पेच म्हणजे आपले हिंदी म्हणजे बॉलिवुड धाटणीचे. त्या धेडगुजरी हिंदीच्या बळावर शुद्ध हिंदी समजणे अवघड जाते व त्यापेक्षा इंग्रजीत वाचलेले बरे असे वाटू लागते. पुन्हा पहिले पाढे पंचावन्न!

भाषिक भुलभुलय्या
यूपीएससी सारख्या देशातील सर्वात स्पर्धात्मक परिक्षेत अभिव्यक्ती ही वेगाने, अचूक व मोजक्या शब्दात करावी लागते. आय.ए.एस बनण्याची पुरेपुर क्षमता असूनही निव्वळ ही बाब न जमल्यामुळे मागे पडलेले अनेक उमेदवार माझ्या डोळयासमोर आहेत. अशाप्रकारे उत्तर किंवा दक्षिणेपेक्षा हा माध्यमाचा प्रश्‍न महाराष्टात गंभीर स्वरूपाचा आहे. उत्तर व दक्षिणेत राज्यांनी द्विभाषा सूत्र स्वीकारले आहे त्यामुळे हा प्रश्‍न त्यांना तितकासा भेडसावत नाही. पण त्यांच्याशी स्पर्धा असलेली मराठी मुले भाषिक समस्येची योग्य उकल न झाल्याने मागे पडतात.

काही समज, काही गैरसमज
काही उमेदवारांना उगाचच असे वाटत राहते की प्रादेशिक माध्यमातून परिक्षा देणार्‍यांना आयोग दुय्यम वागणूक देतो, गुण देताना हात आखडतो घेतो. पण तसा काही अनुभव नाही. काहींना वाटते की इंग्रजी माध्यम घेऊ म्हणजे त्यानिमित्तने इंग्रजी सुधारेल. असा विचार करणे असंबंद्ध आहे. आपल्याला पद मिळवायचे आहे की इंग्रजी सुधारायचे आहे? इंग्रजी एरवीही सुधारता येईल. परिक्षेच्या प्रश्‍नांशी हा मुद्दा जोडून गुंतागुंत करायची गरज नाही. 
उलट काहींना असे वाटते की मराठीतून परिक्षा देऊ कारण पेपर शेवटी तपासणीला राज्यातच येणार, आपला मराठीच माणूस पेपर तपासणार, तो नक्कीच भरभरून गुण वाटेल. शिवाय ‘स्पर्धा’ ही कमीच असेल. पण असा विचार फार वरवरचा आहे. एकतर असा काही अनुभव नाही. आयोग किती गुण दिले पाहिजे याची काही अंतर्गत प्रमाणके निश्‍चित करतो, शिवाय गुणनियंत्रक असतोच. त्यामुळे असे काही होऊ शकत नाही. 
काही उमेदवार या प्रश्‍नाकडे ‘नशीबाचा खेळ’ असे बघतात, की बाबा मागच्या दोन मुख्य परिक्षा इंग्रजीतून दिल्या यावेळी मराठीतून देऊन बघू. या प्रकारच्या माध्यम परिवर्तनाला कोणताही तार्किक आधार नाही. 
काही उमेदवारांनी असा पक्का समज करून घेतला असतो की मराठी माध्यमातून पद मिळते हे मान्य पण फार वरचे पद मिळत नाही. पुन्हा हाही गैरसमजच आहे. २०२० मध्ये जयंत मंकले याने (पूर्ण अंधत्व) असून परिक्षा मराठीतून देऊन १४३ रँक घेत IAS जिकंले आहे.  सध्याचे लातूरचे जिल्हाधिकारी पांडुरंग घोले यांनीही संपूर्ण परिक्षा मराठीतून देऊनच आय.ए.एस. मिळवले आहे. 

हिंदी माध्यम - ना घर का ना घाट का 
या पेचावर तोड म्हणून काही उमेदवार तर हिंदी माध्यम निवडतात. हे तर रोगापेक्षा उपाय जालिम असे झाले. कारण उत्तरेतल्या मुलांची हिंदी मातृभाषा असते व त्यात ते अगदी सहज अभिव्यक्ती करतात. त्यांच्याशी त्यांच्या मैदानात स्पर्धा करणे आत्मघातकी ठरू शकते.
मग करायचे तरी काय? हा दुस्तर घाट कसा पार करायचा?

सैराट 
वरील सर्व पेच इतके गुंतागुंतीचे असतात. मला दरवर्षी इंग्रजीतून येत असलेल्या अपयशामुळे वैतागून मराठी माध्यमाकडे आलेले उमेदवार दिसतात. त्याचवेळी मराठीतून मोठे मिळू शकत नाही असा ठाम समज घेऊन मराठीतून चांगला अभ्यास चाललेला असताना देखील इंग्रजीकडे वळलेले उमेदवार देखील दिसतात. 
सेमी इंग्रजी माध्यमातून आलेल्यांसाठी हा पेच अधिक गंभीर असतो. काही विषय मराठीतून चांगले जमतात (इतिहास, भूगोल) तर काही इंग्रजीतून (विज्ञान, गणित) पूर्णपणे कोणत्याही एका माध्यमात शिक्षण न झाल्याने त्यांचा संभ्रम जास्त काळ टिकतो. अनुभवातून मला असे वाटते की सेमी मधील मुलांना मराठीचे पूर्ण भाषिक कौशल्य प्राप्त झाले नसते. त्यामुळे त्यांनी इंग्रजी माध्यम घेऊन त्यावर मेहनत करणे योग्य ठरते. 
इतरही उमेदवार ज्यांचा माध्यमाचा पेच ५०:५० आहे त्यांनी इंग्रजीचा विचार करायला हरकत नाही. कारण दीर्घकाळात मराठी मातृभाषा असल्याने आपल्या सोबत राहतेच व व्यावसायिक जगात इंग्रजी हे चलनी नाणे ठरते.  


निर्णयाचे महत्व
हा माध्यमाचा निर्णय खूप विचारापूर्वक घ्यावा लागतो. एकतर एकदा माध्यम निवडले की सर्व पेपर त्याच
माध्यमात लिहावे लागतात. एक विषय इंग्रजीत व दुसरा पेपर मराठीत असे चालत नाही. (फक्त सामान्य अध्ययन मराठीत लिहिले तरी वैकल्पिक विषय इंग्रजीत लिहायचा पर्याय दिला आहे,पण हे उलटे करता येत नाही.)
हे माध्यम पूर्व परिक्षेचा फॉर्म भरतानाच सांगावे लागते व नंतर बदलता येत नाही. (थेट पुढच्या वर्षी बदलता येते) माध्यम ठरवले की त्यानुसार पुढचे निर्णय घेता येतात जसे अभ्याससाहित्य, मार्गदर्शन, अभ्यासगट इत्यादी. थोडक्यात माध्यमाचा प्रश्‍न तळयात मळयात ठेवून चालणार नाही. काहीतरी निर्णय घेतल्याशिवाय तयारीला वेग येऊ शकत नाही.

विचारभाषा की ज्ञानभाषा
थोडा हा पेच विचारभाषा की ज्ञानभाषा असा आहे. आपली मातृभाषा मराठी असल्याने आपण विचार मराठीत करतो व तसेच अभिव्यक्तीही मराठीत चांगली होऊ शकते. (मराठी माध्यमात शिक्षण घेतले असेल तर. इंग्रजी माध्यमातून येणार्‍यांचे प्रश्‍न तर अजूनच गंभीर असतात, विचारप्रक्रिया मराठीतून व अभिव्यक्ती इंग्रजीतून) 
दुसरीकडे जगाची ज्ञानभाषा इंग्रजी आहे. इंग्रजीत शब्दसंपदा जास्त आहे. प्रत्येक भावनेला एक शब्द उपलब्ध आहे. त्यामुळे जे इंग्रजीत एका वाक्यात प्रभावीपणे मांडता येते तेच मांडायला मराठीत दोन वाक्ये लिहावी लागतात. मराठीत ढीगाने जोडाक्षरे आहेत. तशी ती इंग्रजीत नाहीत. इंग्रजीला धावती लिपी आहे तशी मराठीला नाही. मराठीत फारतर शब्दांवरच्या टोप्या वगळून वेळ वाचवता येतो. शब्दांना टोप्या काढणे हा देवनागरी लिपीचा अपरिहार्य भाग नाही. (पण मग टोप्या काढायच्या की न काढायच्या ते एकदाच ठरवून घ्यावे लागते. अर्ध्या उत्तरांना टोप्या काढल्या व अर्ध्यांना काढल्या नाहीत हे चांगले दिसत नाही.)

भाषिक कौशल्य
एखादयाला वाटते की आपण इंग्रजी माध्यमात शिकलो व म्हणून आपल्याला इंग्रजी चांगले येते किंवा असेच मराठी माध्यमात शिकलेल्याला मराठीबद्दल वाटत असेल तर ते पूर्णपणे खरे नाही. आपण वापरत असलेली इंग्रजी व मराठी ही बोलीरूपाकडे झुकलेली असते. तिच्यात अचूकता कमी असते व अघळपघळपणा जास्त असतो. म्हणजेच तुम्ही कोणतेही माध्यम घ्या ती भाषा तुम्हाला नव्याने शिकावी लागते. तिचे ज्ञानभाषा हे रूप आत्मसात करावे लागते. जर इंग्रजी हे माध्यम घेतलेत तर नुसती अभिव्यक्ती नव्हे तर विचार प्रक्रिया इंग्रजीत आणता आली पाहिजे, तरच उत्तरे प्रवाही व अर्थगर्भ असतील.

छापा-काटा 
मराठी चांगले नाही म्हणून इंग्रजी, किंवा इंग्रजी चांगले नाही म्हणून मराठी माध्यम घेणे इतका हा वरवरचा निर्णय असू नये. मराठीतून परिक्षा देणार्‍यांनाही पुरेसे इंग्रजी येत असतेच किंवा आले पाहिजे. अन्सार शेखने मराठीतून परीक्षा दिली तरी त्याची इंग्रजी तितकीच चांगली होती. 
निव्वळ इंग्रजी समजत नाही म्हणून एखादे संदर्भसाहित्य जे केवळ इंग्रजीत आहे, ते वाचता आले नाही असे होऊ नये. एकदा एका कार्यक्रमात प्रतिक ठुबेला, IPS (ज्याने मराठीत परिक्षा दिली) प्रश्‍न विचारण्यात आला की तू अभ्यास कशातून केलास. मराठीतून की इंग्रजीतून? तो उत्तरला की फारसे आठवत नाही. आणि बरोबरच आहे, तुम्ही ज्ञान कशातूनही ग्रहण करा, फारसा फरक पडत नाही. इंग्रजी माध्यमाच्या उमेदवारांनी मराठी व मराठी माध्यमांच्या उमेदवारांनी इंग्रजी अभ्याससाहित्य अभ्यासायला काहीच हरकत नाही.

निबंधाची कसोटी
मुख्य परिक्षेत 250 गुणांचा निबंध आहे. वैकल्पिक विषयाप्रमाणेच निबंधाचे गुण बेरिज कमीजास्त करण्यात
निर्णायक भूमिका निभावतात. हा निबंध लिहीणे मोठे आव्हानात्मक असते. कारण तो एकतर खूप प्रभावी होऊ शकतो किंवा पूर्ण फसू शकतो. अशावेळी भाषिक कौशल्य व पकड महत्तवाची भूमिका निभावते.
मांडणी व सादरीकरण प्रभावी असेल तर विषयाच्या त्रूटी भरून काढता येतात. त्यामुळे माध्यम निवडीसाठी
निबंधाची कसोटी लावून बघावी. एखादा विषय घेऊन तो मराठीत लिहून बघावा व नंतर दुसरा एखादा विषय घेऊन त्यावर इंग्रजीत निबंध लिहावा. नंतर तो वाचून बघावा. कधीकधी चित्र तात्काळ स्पष्ट होते की कोणती अभिव्यक्ती प्रभावी आहे. पण जर समतोल असेल तर ते तज्ज्ञांकडून तपासून घ्यावेत व त्यांचे मत घ्यावे.

निशाण धरून मराठी
मराठीतून लिहायला जास्त वेळ लागतो हे खरे असले तरी सातत्याने लेखनाचा सराव करून या अडचणीवर
मात करता येते. मराठीची शब्दसंपदा वाढवून उत्तरे जास्त दर्जेदार करता येतात. कठीण मराठी शब्दांचा
इंग्रजीत कंसामध्ये प्रतिशब्द लिहायचा पर्याय आयोगाने उपलब्ध करून दिलेला आहे. त्यामुळे परिक्षकापर्यंत
अचूक अर्थ पाहोचतो आहे की नाही ही भीती रहात नाही. मराठी माध्यम असेल तर वाचन वेगाने होते व आकलनही चांगले होते. 

दक्षता 
मराठी माध्यम निवडल्यावर काही दक्षता घेणे आवश्यक आहे. आपल्या वाचनाचे प्राथमिक साधन (primary sourse) शक्यतो मराठी असले पाहिजे. तसे केले नाही तर ऐन परीक्षेत शब्द सापडत नाहीत. अगदी वर्तमानपत्राचे वाचन करताना आधी मराठी वर्तमानपत्र वाचून मग इंग्रजी वाचले तर जास्त फायदा होतो. 
महत्वाच्या संकल्पनांना मराठी प्रतिशब्द काय आहेत यांची यादी बनवता आली तर उत्तम. (उदा.  Naturopathy म्हणजे निसर्गोपचार) 
मराठी माध्यमातून परीक्षा देणाऱ्या इतर उमेदवारांशी संपर्क साधावा. संदर्भ व अनुभवाची खुली देवाणघेवाण करावी.  

असा हा माध्यमाचा जमाखर्च आहे. मात्र माध्यमाचा निर्णय व्यक्तीगत असला पाहिजे. सर्व बाजू जाणून घेऊन मनाने निर्णय घेणे आवश्यक आहे. शेवटी भाषा हे माध्यम आहे व ज्ञान हे साध्य हे विसरून चालणार नाही.

मराठीतून पूर्वपरीक्षेचा अभ्यासक्रम 

भाग - अ 

परीक्षेत प्रत्येकी २०० गुणांचे दोन अनिवार्य पेपर्स असतील.

पेपर I - (200 गुण) कालावधी: दोन तास

१) राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय महत्त्व असणार्‍या सद्य घटना.
२) भारताचा इतिहास आणि भारतीय राष्ट्रीय चळवळीचा इतिहास.
३) भारतीय आणि जागतिक भूगोल -  भारत आणि जगाचा भौतिक, सामाजिक, आर्थिक भूगोल.
४) भारतीय राज्य व शासन - राज्यघटना, राजकीय व्यवस्था, पंचायती राज, सार्वजनिक धोरण, अधिकार
मुद्दे इ.
५) आर्थिक आणि सामाजिक विकास, शाश्वत विकास, गरीबी, समावेशन, लोकसंख्याशास्त्र,
सामाजिक क्षेत्रातील उपक्रम इ.
६) पर्यावरणीय विज्ञान, जैव-विविधता आणि हवामान बदलावरील सर्वसामान्य समस्या - अशा ज्यांच्यासाठी विषय तज्ञतेची आवश्यकता नाही. 
7) सामान्य विज्ञान.

पेपर II- (200 गुण) कालावधीः दोन तास

१) आकलन
२) संवाद कौशल्यासह आंतरव्यक्ती कौशल्ये;
3) तार्किक क्षमता आणि विश्लेषणात्मक क्षमता
४) निर्णय घेणे आणि समस्या सोडवणे
५) सामान्य मानसिक क्षमता
६) मूलभूत संख्याक्षमता (संख्या आणि त्यांचे संबंध, विशालतेचा क्रम इ.) (इयत्ता दहावीची पातळी), डेटा
अन्वयार्थ (चार्ट, आलेख, सारण्या, डेटा पूरकता इ. - दहावीची पातळी)
७) इंग्रजी भाषा आकलन कौशल्य (दहावी पातळी).

टीप १: दहावीच्या पातळीवरील इंग्रजी भाषा आकलन कौशल्यांशी संबंधित प्रश्नांची (पेपर II च्या अभ्यासक्रमातील शेवटचा मुद्दा (सातवा) इंग्रजी भाषेतील परिच्छेदांद्वारे चाचणी केली जाईल. प्रश्नपत्रिकेचा हिंदी अनुवाद प्रदान केला जाणार नाही. 
टीप २: प्रश्न बहुपर्यायी स्वरूपाचे असतील, वस्तुनिष्ठ स्वरूपाचे असतील.

भाग-ब 
मुख्य परीक्षा
मुख्य परीक्षेचे उद्दिष्ट उमेदवारांचे बौद्धिक गुणधर्म आणि आकलनाच्या खोलीचे मूल्यांकन करण्याचे आहे, 
केवळ त्यांची माहिती आणि स्मरणशक्तीची विविधता बघणे नव्हे. 
सामान्य अभ्यासाच्या प्रश्नपत्रिकांमधील प्रश्नांचे स्वरुप आणि प्रमाण (पेपर II ते पेपर V) असे असेल की 
जेणेकरून एक सुशिक्षित व्यक्ती कोणत्याही तज्ज्ञ अभ्यासाशिवाय त्यांना उत्तर देऊ शकेल. 
असे प्रश्न असतील की ज्यातून उमेदवाराची विविध विषयातील सामान्य जागरूकता तपासली जाईल. असे प्रश्न ज्यांची सनदी सेवेमधील करियरसाठी प्रासंगिकता असेल. प्रश्नांमधून उमेदवाराची संबंधित सर्व मुद्द्यांविषयी मूलभूत समज, आणि विश्लेषण करण्याची क्षमता आणि परस्पर विरोधी आर्थिक-सामाजिक उद्दिष्टे, पर्याय आणि मागण्यांवर दृष्टिकोनावर विचार करेल.
उमेदवारांनी समयोचित, अर्थपूर्ण आणि संक्षिप्त उत्तरे दिली पाहिजेत.
परीक्षेसाठी वैकल्पिक विषय पेपर (पेपर सहावा आणि पेपर सातवा) साठी अभ्यासक्रमाची व्याप्ती व्यापकपणे बघता ऑनर्स पदवी स्तर म्हणजेच पदवीपेक्षा उच्च आणि पदव्युत्तर पदवीपेक्षा कमी अशी असेल. अभियांत्रिकी, वैद्यकीय विज्ञान आणि कायद्याच्या बाबतीत अभ्यासक्रमाचा स्टार पदवीचा असेल. 

सिव्हिल सर्व्हिसेस (मुख्य) परीक्षेच्या योजनेत समाविष्ट पेपर्सचा अभ्यासक्रम खालीलप्रमाणे आहेः
पेपर- १
निबंध: उमेदवारांना विशिष्ट विषयावर निबंध लिहावा लागेल. विषय निवडण्यासाठी पर्याय दिले जातील. उमेदवारांनी त्यांची कल्पना व्यवस्थितपणे मांडण्यासाठी आणि संक्षिप्तपणे लिहिण्यासाठी निबंधाच्या विषयाकडे बारकाईने लक्ष दिले पाहिजे. प्रभावी आणि अचूक अभिव्यक्तीला उजवे मानले जाईल.
इंग्लिश उतारा आकलन व इंग्लिश सारांश ही इंग्रजी भाषा आकलन आणि इंग्लिश सारांश लेखन कौशल्याची (दहावीच्या पातळीवर) चाचणी घेण्यासाठी असेल.
पेपर -२
सामान्य अध्ययन - I: भारतीय वारसा व संस्कृती, इतिहास आणि जगाचा भूगोल आणि समाज.
१) भारतीय संस्कृतीच्या अभ्यासात प्राचीन ते आधुनिक काळापर्यंत कला प्रकार, वांग्मय आणि वास्तुकलाच्या ठळक बाबींचा समावेश असेल.
२) अठराव्या शतकाच्या मध्यभागापासून आजपर्यंतचा आधुनिक भारताचा इतिहास असेल - त्यात महत्वाच्या घटना, व्यक्तिमत्त्वे, समस्या यांचा समावेश असेल. 
३) स्वातंत्र्य संघर्ष - त्याचे वेगवेगळे टप्पे आणि महत्त्वाचे योगदानकर्ते / देशाच्या विविध भागांचे योगदान असेल.
४) देशातील स्वातंत्र्योत्तर एकत्रीकरण आणि पुनर्रचना.
जगाच्या इतिहासामध्ये अठराव्या शतकातील घटना जसे औद्योगिक क्रांती, जागतिक महायुद्ध, राष्ट्रीय सीमांचे पुर्नरेखन, वसाहतवाद, निर्वसाहतीकरण, साम्यवाद, भांडवलवाद, समाजवाद इत्यादी राजकीय तत्वज्ञान,
भांडवलशाही, समाजवाद इत्यादी- त्यांचे रूप आणि त्याचा समाजावर परिणाम यांचा समावेश असेल. 
५) भारतीय समाजाची ठळक वैशिष्ट्ये, भारताची विविधता
६)  महिलांची भूमिका आणि महिला संघटना, लोकसंख्या आणि संबंधित समस्या, दारिद्र्य आणि
विकासात्मक समस्या, शहरीकरण, त्याच्या समस्या आणि त्यांचे उपाय.  
७) जागतिकीकरणाचे भारतीय समाजावर होणारे परिणाम
८) सामाजिक सबलीकरण, जातीयवाद, प्रादेशिकता आणि धर्मनिरपेक्षता.
९) जगाच्या भौतिक भूगोलाची ठळक वैशिष्ट्ये.
१०) जगभरातील प्रमुख नैसर्गिक संसाधनांचे वितरण (दक्षिण आशिया आणि भारतीय उपखंडाचा समावेश); जगातील विविध भागांमध्ये (भारतासह) प्राथमिक, दुय्यम आणि तृतीय क्षेत्रातील उद्योगांच्या स्थानासाठी जबाबदार घटक
११) भूकंप, सुनामी, ज्वालामुखीय क्रिया, चक्रवात इत्यादीसारख्या महत्त्वपूर्ण भौगोलिक घटना,
भौगोलिक वैशिष्ट्ये आणि त्यांचे स्थान- गंभीर भौगोलिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल (जलसमूह आणि बर्फ-स्तरांसह) आणि वनस्पती व जीवजंतू आणि अशा बदलांचा परिणाम.

पेपर- ३
सामान्य अध्ययन -२: शासन, राज्यघटना, राजकारण, सामाजिक न्याय आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध.
१) भारतीय राज्यघटना - ऐतिहासिक अधोरेखिते, उत्क्रांती, वैशिष्ट्ये, विशोधने, महत्त्वपूर्ण तरतुदी आणि मूलभूत संरचना. 
२) संघराज्य आणि राज्ये यांची कार्ये आणि जबाबदाऱ्या, संघराज्ये संरचनेशी संबंधित समस्या आणि आव्हाने, स्थानिक पातळीपर्यंत अधिकार आणि वित्तपुरवठा यांचे हस्तांतरण आणि त्यातील आव्हाने.
३) विविध अंगांमध्ये सत्तेचे विभाजन, वाद निवारण यंत्रणा आणि संस्था 
४) भारतीय घटनात्मक योजनेची इतर देशांशी तुलना करणे. 
५) संसद व राज्य विधिमंडळ - संरचना, कार्य, सभागृहाचे व्यवस्थापन, अधिकार व सुविधा आणि यामधून उद्भवणारे मुद्दे.
६) कार्यकारी आणि न्याय पालिका यांची संरचना, संघटना आणि कार्य. शासनाचे विभाग व मंत्रालये; दबाव गट आणि औपचारिक / अनौपचारिक संघटना आणि त्यांची राजकारणातील भूमिका.
७) लोकप्रतिनिधी कायद्याची ठळक वैशिष्ट्ये.
८) विविध घटनात्मक पदांवर नेमणुका, विविध घटनात्मक संस्था यांचे अधिकार, कार्ये व जबाबदाऱ्या 
९) वैधानिक, नियामक आणि विविध अर्ध-न्यायिक संस्था
१०) विविध क्षेत्रातील विकासासाठी सरकारची धोरणे आणि हस्तक्षेप, त्यांची रचना आणि अंमलबजावणी यातून निर्माण होणाऱ्या समस्या 
११) विकास प्रक्रिया आणि विकास उद्योग- स्वयंसेवी संस्थांची भूमिका, बचत गट, विविध गट आणि संघटना, देणगीदार, धर्मादाय संस्था, संस्थागत आणि इतर भागधारकांची भूमिका
१२) केंद्र व राज्ये यांची लोकसंख्येतील असुरक्षित समुदायांसाठी कल्याणकारी योजना आणि या योजनांची कामगिरी; असुरक्षित समुदायांचे संरक्षण आणि सुधारणा करण्यासाठी स्थापन केलेल्या यंत्रणा, कायदे, संस्था आणि उपसंस्था
१३) आरोग्य, शिक्षण, मानव संसाधन संबंधित सामाजिक क्षेत्र / सेवांच्या विकास आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित मुद्दे,
१४) दारिद्र्य आणि उपासमारीशी संबंधित मुद्दे.
१५) राज्यकारभाराचे महत्वाचे पैलू, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व, ई-गव्हर्नन्स- उपयोग, प्रारूपे, यश, मर्यादा आणि शक्यता; नागरिकांची सनद, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व आणि संस्थात्मक आणि इतर उपाय.
१६) लोकशाहीमध्ये नागरी सेवांची भूमिका.
१७) भारत आणि त्याचा शेजार - संबंध
१८) द्विपक्षीय, प्रादेशिक आणि जागतिक गट आणि भारत आणि / किंवा भारताच्या हितसंबंधांवर परिणाम करणारे घटक 
१९) विकसित आणि विकसनशील देशांच्या धोरणांचा व राजकारणाचा आणि भारताच्या हितसंबंधांवर पडणारा प्रभाव, भारतीय डायस्पोरा.
२०) महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय संस्था, एजन्सी आणि त्यांची संरचना, त्यांना मिळालेले आदेश (मॅडेट).

पेपर- ४
सामान्य अध्ययन - ३--: तंत्रज्ञान, आर्थिक विकास, जैव विविधता, पर्यावरण, सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन.
१) भारतीय अर्थव्यवस्था आणि नियोजन, संसाधनांची जमवाजमव, वाढ, विकास आणि रोजगाराशी संबंधित मुद्दे.
२) सर्वसमावेशक वाढ आणि त्यातून उद्भवणारे मुद्दे.
३) सरकारी अर्थसंकल्प .
४) मुख्य पिके, देशातील विविध भागात पीकपद्धती, विविध प्रकारचे सिंचन आणि सिंचन प्रणाली. शेतीमालाची साठवण, वाहतूक आणि विपणन आणि त्या संबंधित समस्या आणि अडचणी; शेतकर्‍यांच्या मदतीसाठी ई-तंत्रज्ञान
५) प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष शेती अनुदाने आणि किमान आधारभूत किंमतींशी संबंधित मुद्दे; सार्वजनिक वितरण
प्रणाली - उद्दीष्टे, कामकाज, मर्यादा, सुधारणा; बफर साठा आणि अन्न सुरक्षा यासंबंधित मुद्दे; तंत्रज्ञान मोहिमा; पशु संगोपनाचे अर्थशास्त्र.
६) भारतातील अन्न प्रक्रिया आणि त्या संबंधित उद्योग- व्याप्ती आणि महत्त्व, जागा, प्रवाहाच्या वरच्या बाजूच्या व खालच्या बाजूच्या गरजा, पुरवठा साखळी व्यवस्थापन.
७) भारतातील भूमी सुधारणा.
८) अर्थव्यवस्थेवर उदारीकरणाचे परिणाम, औद्योगिक धोरणात बदल आणि औद्योगिक वाढीवरील त्यांचे परिणाम
९) पायाभूत सुविधा: ऊर्जा, बंदरे, रस्ते, विमानतळ, रेल्वे इ.
१०) गुंतवणूकीची प्रारूपे .
११) विज्ञान आणि तंत्रज्ञान- घडामोडी आणि त्यांचे उपयोग आणि दैनंदिन जीवनातील प्रभाव
१२) विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील भारतीयांची उपलब्धि; तंत्रज्ञानाचे स्वदेशीकरण आणि नवीन तंत्रज्ञान विकसित करणे.
१३) माहिती तंत्रज्ञान, अवकाश, संगणक, रोबोटिक्स, नॅनो-टेक्नॉलॉजी, जैव तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील जागरूकता आणि बौद्धिक संपदा अधिकार संबंधित मुद्दे.
१४) संवर्धन, पर्यावरणीय प्रदूषण आणि र्‍हास, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन
१५) आपत्ती व आपत्ती व्यवस्थापन
१६) विकास आणि जहालवादाचा प्रसार यांच्यातील दुवा.
१७) अंतर्गत सुरक्षेला आव्हान निर्माण करण्यात बाहेरील देश आणि अराज्यवादी घटकांची भूमिका.
१८) संपर्क जाळ्याद्वारे अंतर्गत सुरक्षिततेस आव्हाने, अंतर्गत सुरक्षा आव्हानांमध्ये मीडिया आणि सोशल नेटवर्किंग साइटची यांची भूमिका, सायबर सुरक्षेची मूलतत्वे; मनी लॉन्ड्रिंग आणि त्याचा प्रतिबंध
१९) सीमा भागात सुरक्षा आव्हाने आणि त्यांचे व्यवस्थापन; संघटित गुन्हेगारीचे दहशतवादाशी असणारे दुवे
२०) विविध सुरक्षा दले आणि संस्था आणि त्यांना मिळालेले आदेश (मॅडेट)

पेपर- ५
सामान्य अध्ययन - ४: नीतिशास्त्र, विश्वासाहर्ता आणि स्वाभाविक कल 
या पेपरमध्ये उमेदवारांची वृत्ती आणि विश्वासार्हतेकडे बघण्याचा दृष्टीकोन, सार्वजनिक जीवनातील सचोटी, त्याचा  विविध मुद्दे असलेल्या समस्येचे निराकरण करण्याच्या दृष्टिकोन, आणि समाजाचा सामना करताना त्याने केलेला संघर्ष याची परीक्षा केली जाईल.  हे पैलू निश्चित करण्यासाठी प्रश्न केस स्टडीच्या पद्धतीचा उपयोग करू शकतात. पुढील विस्तृत क्षेत्रे यात सामावून घेतली जातील.
१) नीतिशास्त्र आणि मानवी संवाद: मानवी कृतीत नीतिमत्तेचे सार, निर्धारक आणि परिणाम;
नैतिकतेचे पैलू; खाजगी आणि सार्वजनिक संबंधांमधील नीतिशास्त्र. मानवी मूल्ये - महान नेते, सुधारक आणि प्रशासक यांच्या जीवनातून मिळणारे धडे, कुटुंब, समाज आणि शैक्षणिक संस्था यांची मूल्य संक्रमणात भूमिका. 
२) वृत्ती: सामग्री, रचना, कार्य; त्याचा प्रभाव आणि विचार आणि वर्तन यांच्याशी संबंध; नैतिक आणि राजकीय वृत्ती; सामाजिक प्रभाव आणि मन वळवणे.
वृत्ती आणि नागरी सेवेतील पायाभूत मूल्ये, विश्वासाहर्ता, निःपक्षपातीपणा आणि तटस्थता, वस्तुनिष्ठता, लोकसेवेला समर्पण, सहवेदना, दुर्बल घटकांबद्दल सहिष्णुता आणि करुणा.
३) भावनिक बुद्धिमत्ता-संकल्पना आणि त्यांची उपयुक्तता आणि प्रशासन आणि कारभारात उपयुक्तता.
४) भारत आणि जगातील नैतिक विचारवंतांचे आणि तत्वज्ञांचे योगदान.
५) सार्वजनिक / नागरी सेवा मूल्ये आणि लोकप्रशासनात नैतिक आचारण: स्थिती आणि समस्या; सरकारी व खाजगी संस्थांमधील नैतिक चिंता व पेच; नैतिक मार्गदर्शनाचे स्रोत म्हणून कायदे, नियम, नियमन आणि सद्सद्विवेकबुद्धी; उत्तरदायित्व आणि नैतिक कारभार; प्रशासनात नैतिक आणि नितीविषयक मूल्यांचे बळकटीकरण; आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि निधीमधील नैतिक मुद्दे; कॉर्पोरेट गव्हर्नन्स.
६) कारभारातील सचोटी: लोकसेवेची संकल्पना; सचोटी आणि कारभार यांना तात्विक आधार;
सरकारमधील माहितीची देवाणघेवाण आणि पारदर्शकता, माहितीचा अधिकार, नितीनियम, आचारसंहिता, नागरिकांची सनद, कार्य संस्कृती, सेवा वितरणाची गुणवत्ता, सार्वजनिक निधीचा वापर, भ्रष्टाचाराची आव्हाने.
७) वरील मुद्द्यांवर केस स्टडीज

Suggested Hindi Films to watch
१) नेताजी - फरगॉटन हिरो
२) सरदार
३) हजारो ख्वाईशे ऐसी (Emergency)
४) शौर्य (Human Rights)
५) माचिस (Khalistan movement)
६) मद्रास कॅफे (LTTE)
७) चक्रव्यूव्ह (Naxal)
८) न्यूटन (Elections & Tribal)
९) सुपर ३० (Changing India)

सामान्य अध्ययन (मुख्य परीक्षा)
पेपर १ निबंधाच्या तयारी साठी
१) विलास रणसुभे
    होय! पर्यायी जग शक्य आहे
२) कविता महाजन
   ब्र
३) कृष्णमेघ कुंटे
    एका रानवेडयाची शोधयात्रा
४) अतुल देऊळगावकर 
    बखर पर्यावरणाची आणि ऐका विवेकी पर्यावरणवाद्याची
५) फादर फ्रांसिस दिब्रिटो 
    ओअँसिसच्या शोधात
६) राजीव साने 
    युगांतर
७) रत्नाकर गणवीर 
    बहिष्कृत भारतातील अग्रलेख
८) मनीषा टिकेकर
    कुंपणापलीकडचा देश - पाकिस्तान
९) गोदावरी परुळेकर
    जेव्हा माणूस जागा होतो
१०) डॉ दत्तप्रसाद दाभोळकर 
    दुसरया फाळणीपूवीँचा भारत
११) दिलीप कुलकर्णी 
     वेगळ्या विकासाचे वाटाड़े
१२) संजीव खांडेकर
     संकल्प
१३) ज्ञानेश्वर मुळे 
    १) माती, पंख आणि आकाश २) रशिया : नव्या दिशांचे आमंत्रण
१४) अंबरीश मिश्र
     गंगेमध्ये गगन वितळले
१५) शशी थरूर
     भारत : नेहरुंपासून नंदनवनापर्यंत
१६) जे. ऐफ. रिबेरो
    बुलेट फॉर बुलेट
१७) राहुल सांकृत्यायन
     व्होल्गा ते गंगा
१८) पी साईनाथ
     दुष्काळ आवडे सर्वाना
१९) विशाखा दत्ता
     मग भाकरया कोण करणार
२०) पी एन धर
     इंदिरा गाँधी, आणीबाणी व भारतीय लोकशाही
२१) वर्गीस कुरियन
     माझंही एक स्वप्न होतं.....
२२) अरुण साधु
१) फिडेल, चे आणि क्रांती २) आणि ड्रँगन जागा झाला ३) तिसरी क्रांती


           

२३) मिलिंद बोकिल 
     १) समुद्रापारचे समाज २) जनांचे अनुभव पुसता 
२४) नीळू दामले 
     १) टेलीवर्तन २) अवघड अफगाणिस्तान ३) जेरुसलेम
२५) गिरीश कुबेर 
     अधर्म युद्ध 
२६) मार्क टुली 
     इंडिया इन स्लो मोशन 
२७) अबुल कलाम 
     अग्निपंख 
२८) भानू काळे 
     बदलता भारत
२९) संजय आवटे 
     व्ही द चेंज 
३०) भूषण देशमुख 
     पुस्तकाचे  पान
http://www.bookganga.com/eBooks/Books/Index?BookSearchTags=Pustakache%20Pan%20Anand%20Nidhaan&BookType=1


पेपर २
सामान्य अध्ययन १
१) भारतीय कला आणि संस्कृती - भूषण देशमुख व निखिल दाते, सकाळ प्रकाशन
२) नयना कुंभार यांनी बनवलेले मराठीतील कलेवरील utube video 
https://www.youtube.com/playlist?list=PLC5Bt2EOL1E3FPJuUunODBwthhG9M6jdz
३) यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठाच्या नोटस (एम. ए. इतिहास)
४) स्वातंत्र संघर्ष - बिपिनचंद्र, NBT
५) आधुनिक भारताचा इतिहास - सुमन वैद्य  भाग १,२,३
६) स्वातंत्र्योत्तर भारताचा इतिहास  – सुमन वैद्य
७) आधुनिक जगाचा इतिहास – सुमन वैद्य. भाग १, २ (निवडक भाग)
८) भूगोल - राज्य शासन दहावी, अकरावी
९) भारताचा भूगोल - सवदी
१०) प्राकृतिक भूगोल - प्रकाश सावंत

पेपर ३
सामान्य अध्ययन २
१) आपले संविधान - सुभाष कश्यप (मराठी) 
२) आपली  संसद  - सुभाष कश्यप (मराठी)
३)  राज्यशास्त्र - लक्ष्मीकांत / विझार्ड (हिंदी/ इंग्रजी)
४) परराष्ट्र धोरण  - शैलेंद्र देवानकर
५) आंतरराष्ट्रीय संबंध -  शैलेंद्र देवानकर
६) भारत आणि जग - य. ना. कदम, शिवाजी  विद्यापीठ
७) परराष्ट्र सेवेचे अंतरंग - विजय नाईक
८) अंतर्गत सुरक्षेचा प्रश्न - विद्याधर वैद्य   विश्वकर्मा प्रकाशन 
पेपर ४
सामान्य अध्ययन ३                                                                                                              
१) अर्थशास्त्रीय संकल्पना - विनायक गोविलकर
२) अर्थजिज्ञासा - विनायक गोविलकर

३) भारतीय अर्थव्यवस्था - भूषण देशमुख/ हेमंत जोशी 
४) अर्थसुत्र - अरुण केळ्कर
५) अर्थपूर्ण मासिक http://arthapurna.org/articles
६) अर्थबोधपात्रिका http://www.ispepune.org.in/ArthbodhPatrika-MainPage.html
७) मला उत्तर हवय! - मोहन आपटे अ) पर्यावरण ब) संगणक क) तंत्रज्ञान ड) अणुशक्ती
८) विज्ञान व तंत्रज्ञान - प्रमोद जोगळेकर, के सागर
९) आपत्ती निवारण - डॉ. संभाजी पाठारे
http://www.bookganga.com/Preview/BookPreview.aspx?BookId=4807567462460579435&PreviewType=books

पेपर ५
सामान्य अध्ययन ४
१) आपले विचारविश्व - के. र. शिरवाडकर (भारतीय व जागतिक विचारवंतांसाठी) http://www.bookganga.com/Preview/Preview.aspx?BookId=4648243406873314580&PreviewType=books
२) पाशात्य तत्वज्ञानाची रूपरेषा - माधवी कवी http://www.bookganga.com/Preview/Preview.aspx?BookId=5168000436913854087&PreviewType=books
३) पुणे विद्यापीठाचे परामर्श मासिक http://unipune.ac.in/snc/cssh/ipq/ParamarshMarathi/Cover03.html
४) मराठी विश्वकोश http://www.marathivishwakosh.in/
५) असा घडला भारत - सुहास कुलकर्णी

For Prelim (CSAT) Examination of UPSC (Marathi)
Paper I
१) भारत वार्षिकी - प्रकाशन विभाग (हिंदी)
२) राज्यशास्त्र - लक्ष्मिकान्त (मराठी)
३) भारताचे संविधान - घांगरेकर
४) रोजचे वर्तमान पत्र - लोकसत्ता, Indian Express
५) योजना मासिक (मराठी)
६) NCERT पुस्तके - ११ वी व १२वी प्राचीन, मध्ययुगीन व आधुनिक (इतिहास) के सागर
७) ८ ते १० वी विज्ञानावर पुस्तके - राज्य शासन
८) प्रतियोगिता दर्पण - अर्थशास्त्र (हिंदी)
९) भारताची आर्थिक पाहणी व अर्थसंकल्प (इंग्रजी)
१0)  पर्यावरण - मोहन आपटे
१२) भारताचा भूगोल - सवदी
१३) सकाळ चालू घडामोडी - त्रैमासिक
१४) सकाळ वार्षिकी 

Paper II
मराठी व इंग्रजीत यादी समान आहे

1) Pearson for G.S. Prelims (CSAT) set of 5 books
2) Quantitative Aptitude - R.S.Agarwal
3) Objective English - R.S.Agarwal
4) Logical Reasoning - Verbal & Non-verbal - R.S.Agarwal
5) Quantitative Reasoning - R.S.Agarwal

6) Notes of TIMES for MBA CET
7) Person CSAT manual(For practicing questions)
तरीही
१) e-अंकगणित व बुद्धिमत्ता - नितीन तोडकर, वैशाली प्रकाशन
२) बुद्धिमापन - वा. ना . दांडेकर
३) इंग्रजी - मराठी शब्दकोश - ऑक्सफ़र्ड  
४) NTS च्या पुस्तिका 

Optional History for mains (Marathi)
प्राचीन भारत 
१) प्राचीन भारताचा सांस्कृतिक इतिहास - गायधनी / माहुरकर , कॉन्टिनेंटल प्रकाशन
२) भारताची कुळकथा - मधुकर ढवळीकर
३) कोण्या एके काळी, सिंधु संस्कृती – मधुकर ढवळीकर,  राजहंस प्रकाशन
४) अशोक आणि मौर्यांचा रहास – रोमिला थापर, अनुवाद: शरावती शिरगावकर
५) पुरातत्त्व : एक पर्यालोचन -  डॉ. माया पाटील
६) समग्र भारताचा इतिहास - य. ना. कदम
७) हर्ष – नॅशनल बुक ट्रस्ट

मध्ययुगीन भारत
१) मध्ययुगीन भारत – जे.ऐल.मेहता, के’सागर, भाग १, २, ३
२) सम्राट अकबर – नॅशनल बुक ट्रस्ट
३) औरंगजेब: शक्यता आणि शोकांतिका – रविंद्र गोडबोले
४) मध्ययुगीन भारत – डॉ. वसंत देशपांडे

आधुनिक भारत
१) आधुनिक भारताचा इतिहास – सुमन वैद्य. भाग १, २, ३
२) स्वातंत्र्योत्तर भारत – सुमन वैद्य
३) आधुनिक भारतावर नवा दृष्टिक्षेप – ग्रोव्हर आणि ग्रोव्हर
४) भारताचा स्वातंत्र्य संघर्ष  – बिपिनचंद्र

जगाचा इतिहास
१) आधुनिक जगाचा इतिहास – सुमन वैद्य. भाग १, २
२) जगाचा इतिहास – जैन आणि माथुर, के’सागर
३) आधुनिक युरोपचा  इतिहास – शरावती शिरगावकर
४)  इतिहास लघु  प्रश्नोत्तरे मुख्य परीक्षा - अरिहंत  (हिंदीमध्ये)
http://www.flipkart.com/itihas-laghu-prashnnotari-hindi/p/itmd34ntwhfzzugw?pid=9788183488549&ref=4c0b6f95-e8df-4ee8-8884-58a56c0de0e9&srno=t_9&otracker=from-search&query=arihant,%20history

मुलाखतीसाठी 
इतिहास म्हणजे काय - ई. एच. कार 

मराठी साहित्य 
संदर्भ सूची : पेपर - 1
आधुनिक भाषा विज्ञान - मिलिंद मालशे
आधुनिक भाषा विज्ञान - डॉ.कल्याण काळे
वर्णनात्मक भाषाविज्ञान - डॉ. महेंद्र कदम
वर्णनात्मक भाषाविज्ञान - अंजली सोमणकल्याण काळे
ऐतिहासिक भाषाविज्ञान - रा. रं. गोसावी
मराठी भाषा ः उद्गम आणि विकास - कृ.प.कुलकर्णी
ध्वनीविचार - ना.गो.कालेलकर
भाषा : इतिहास आणि भूगोल - ना.गो.कालेलकर
मराठी व्याकरण : वाद-प्रवाद - कृ.श्री.अर्जुनवाडकर
मराठी व्याकरण विवेक - मा.ना.आचार्य
मराठीचे व्याकरण - लीला गोविलकर
मराठी व्याकरण - प्रकाश परब
सुलभ भाषा विज्ञान - डॉ. दत्तात्रय पुंडे
लोकसाहित्याची रूपरेखा - डॉ. दुर्गा भागवतलोकसाहित्य - मीमांसा - डॉ.दुर्गा भागवत
लोकसाहित्याचे स्वरूप - प्रभाकर मांडे
तमाशाचे अंतरंग - डॉ. सुदाम जाधव
प्रदक्षिणा खंड - 1,2 - कॉन्टिनेंटल प्रकाशन
प्राचीन वाड्मयाचा इतिहास - ह.श्री. शेणोलीकर
मुक्त विद्यापीठाची (नाशिक) - भाषेची सर्व पुस्तके (एकुण 16 पुस्तके)
साहित्यविचार - अ.वा.कुलकर्णी
आधुनिक समीक्षा सिद्धांत - डॉ. मिलिंद मालशे
बखर वाड्मय - डॉ. हेरवाडकर

पेपर - 2
टीपः पेपर 1 प्रमाणे पेपर 2 साठी संदर्भ ग्रंथ वाचून फारसे आकलन वाढत नाही. त्यामुळे शक्यतो मूळ पुस्तकांचे/अभ्यासक्रमाचे वारंवार वाचावे व ते वाचून त्यावर आपले आकलन लिहावे ते पूर्ण झाल्यावर मग खालील संदर्भ सूची पहावी.
महानुभाव पंथ व त्यांचे वाड्मय - शं.गो. तुळपुळे (स्मृतिस्थळ’ या ग्रंथाचा संदर्भ ग्रंथ)
नाटककार अत्रे - वसुंधरा देवस्थळी
नाटककार अत्रे - एस.एस.भोसले
केतकरी कादंबरी - दुर्गा भागवत
मुक्तिबोधांचे साहित्य - रा.भा.पाटणकर
डॉ. बाबूराव बागुलांचे कथा वाड्मय - डॉ.प्रकाश खरात
- ‘एकेक पान गळावया’ आणि त्यानंतर - डॉ. पुष्पा राजापुरे - तापस
गौरी - विद्या बाळडॉ.गीताली वि.म
नामदेवाची अभंगवाणी - ह.श्री.शेणेलीकर
मराठी लावणी - म.वा.धोंड
पंडिती कवी - के. ना. वाटवे
शाहिरी कविता - प्रकाश देशपांडेकेजकर
बालकवींची कविता : तीन संदर्भ - रमेश तेंडुलकर
विशाखा पर्व - अर्ध्य दान
सर्व सुर्वे - के.रं. शिरवाडकर (डिंपल प्रकाशन)
बहुपेडी विंदा - विजया राजाध्यक्षआदिमाया- विजया राजाध्यक्ष
गे्रस - डॉ. अक्षयकुमार काळे
अनुष्टभ् 1997 - ऑगस्टचा नामदेव ढसाळ विशेषांक


मानवशास्त्र
संदर्भ सूचीः
महाराष्ट्राची संस्कृती - डॉ. इरावती कर्वे
मानवशास्त्र - मेहंदळे
मानवशास्त्र - डॉ. विलास संगवे
आदिम - डॉ. शौनक कुलकर्णी
निसर्ग आणि जीवनशैली - डॉ. शौनक कुलकर्णी
महाराष्ट्रातील आदिवासी - डॉ. शौनक कुलकर्णी
भौतिकी मानवशास्त्र - वी.श्री. कुलकर्णी
पुरातत्त्च विज्ञान - एम.के. ढवळीकर
पुरातत्त्व विज्ञान - शां. बा. देव
जैविक मानवशास्त्र (हिंदी) - वैद्य आणि पांडे
मानवशास्त्र विचार (हिंदी) - यू. एस. मिश्रा
An Introduction to Anthropology : Haviland
- Economy and Social Relations : Vaid
- An Introduction to Social Anthropology: Mujumdar & Madan
- An Introduction to physical Anthropology: Stein & Rowe
- Indian Society, Social Change : NCERT
- Caste in India & Other Essays : Srinivas
- Indian Anthropology : N. Hasnain

मानसशास्त्र
- Introduction to psychology - Morgon & King
- Applied Psychology - Smowak Swain
- Systems and Theories of Psychology - Chaplin & Karaweik
- Theories of Peronalities - Hall & Lindxy
- Abnormal Psychology & Modern Life - Cokman, Vead
- Community Psychology - Pandey
- Organisational Behaviour - Stephen p. Robbins
- Educational Psychology -  Mattur
- Social Psychology - Baros & Bryne
- Psychologial Testing - Garette
- Development Psychology - Hurlock
मानसशास्त्राची मूलतत्वे - र. वि. पंडित
वैकासिक मानसशास्त्र - बारूडेकुमठेकरदेसाईगोळविलकर
उपयोजित मानसशास्त्र - नवरेपलसाणे
सामान्य मानसशास्त्र - पंडीतकुलकर्णीगोरे
- NCERT - XI & XII (old syllabus)
- Psychology by Sicerely (‘amR>r AZwdmX - nr¶©gZ àH$meZ)

समाजशास्त्र 
NCERT - XI & XII
- Sociology - Haralambos
- Sociology by Horton & Hunt
- Sociology by Vidhyabhushan & Sachdev
(समाजशास्त्र परिचय खंड 1 व 2 मराठी अनुवाद - के. सागर)
Social Background of Indian Nationalism - A. R. Desai
- Society Issues - Ram Ahuja
- Social problems in India - Ram Ahuja
- IGNOU notes
- Caste its 20th Century Avatar - M.N. Srinivas
- Modernisation of Indian Tradition - Yogender singh (मराठी अनुवाद - के. सागर)
-Social tradition in India - Yogender singh (मराठी अनुवाद - के. सागर)
-Tribal India - L.P. Vidhyarthi
- Social Change in India - Yogender Singh
- Sociology - T.B. Bottomore
- Sociology - Harry M. Johnson
- Sociology: An introduction and analysis - Maclver and page
-Handbook of Sociology - Ogburn and Ninkoff
- Social Anthropology - Madan and Majumdar
- Social thought - Abraham and Morgan
- Social Structure - M. N. Srinivas
- Dictionary of Sociology - Dunean and Mitchel or Penguin


राज्यशास्त्र व आंततराष्ट्रीय संबंध
संदर्भ सूचीः
राजकीय विश्‍लेषण - भा. ल. भोळे
भारतीय गणराज्याचे शासन आणि राजकारण - भा. ल. भोळे
भारतीय आणि पाश्‍चिमात्य राजकीय विचारवंत - भा. ल. भोळे व याच विषयावरील
   ना. य. डोळे यांची कॉन्टिनेंटल प्रकाशनाची बुकलेटस्
राजकीय सिद्धांत - भा. ल. भोळेआधुनिक भारतातील राजकीय विचार - भा. ल. भोळे
भारतीय परराष्ट्र धोरण - डॉ. शैलेंद्र देवळाणकर
अ‍ॅन इंट्रोडक्शन टू पोलिटिकल थिअरी ओ.पी. गाबामराठी अनुवाद - के. सागर प्रकाशन
समकालीन जागतिक राजकारण - डॉ. शैलेंद्र देवळाणकर
आंतरराष्ट्रीय संबंध - डॉ. शैलेंद्र देवळाणकर
- Bookhives's Guide for Paper II
- An Introduction to political Theory - O.P.Gaba
- Political Idialogy - Andrew Haywood
- Politics - Oxford - Pratap Bhanu Mehta
- Key Concept - Andrew Haywood
- Thinker - Plato to Marks - Ramaswami & Mukharji
- Indian Government and Politics - B.L.Fadia
- Indian Polity - Laxmikant
- Comparative Polity - A.C. Johari
- Globlistion of World Polity - Belly & Smith
- India's Foreign Policy - U.R. Ghai, International Theory - U.R. Ghai
- India's Foreign Policy - V.P. Datta
- World Focus (Magazine), Frontline

लोकप्रशासन : 
संदर्भ सूची
श्रीराम माहेश्‍वरी - भारतीय प्रशासन
माहेश्‍वरी  आणि अवस्थी - लोक प्रशासन
वासंती फडके - प्रशासकीय विचारवंत
बी. बी. पाटील - लोक प्रशासन
पारस बोरा - लोक प्रशासनशास्त्र
साधना कुलकर्णी - भारतीय लोकप्रशासन
लक्ष्मण कोतापल्ले - आधुनिक प्रशासकीय विचावंत
सुभाष कश्यप (अनुवादित) - आपली संसदआपली न्यायसंस्थाआपली घटना.
के सागर प्रकाशन - लोकप्रशासन- परिभाषा कोष
के. आर. बंग - अमरावती विद्यापीठ व प्रा. काणे - मुंबई विद्यापीठ यांची पुस्तके
सशदाची बुकलेटस् व समाजप्रबोधन पत्रिका
मामीडवाडकर व चव्हाण - कर्मचारी व वित्त प्रशासन
प्रा. अ. ना. कुलकर्णी . भारतातील स्थानिक प्रशासन
लोकप्रशासनाची तत्त्वे - प्रा. के. आर. बंग
प्रशासकीय विचारवंत - शाम शिरसाठीजितेंद्र वासनिकभगवान सिंग बैनाडे
-विकास प्रशासन - रमेश एखेळीकर
प्रशासकीय विचारवंत - डॉ.प्रसादप्रसाद व सत्यनारायण
Paper I
- Public Administration - Fadia & Fadia
- Administrative Thinkers - Prasad & Prasad
- New Horizon of Public Administration - Mohit Bhattacharya
                             (मराठी अनुवाद - के. सागर)
Paper II
- Indian Public Administration - Arora & Goyal
- Indian Polity - M. Laxmikant
- Magazine - Yojana/Kurushektra for case studies


भूगोल
संदर्भ सूची
मानवी भूगोल - डॉ. माजिद हुसैन
विश्‍व भूगोल - डॉ. माजिद हुसैन
प्राकृतिक भूगोल - प्रा.सु.प्र. दाते
आर्थिक भूगोल - प्रा. के. ए. खतीब
भारताचा भूगोल - प्रा. के. ए. खतीब
हवामान आणि सागरशास्त्र - सवदी
भौगोलिक विचारप्रणालीतील क्रांती (मराठी अनुवाद) - डॉ. माजिद हुसैन
भूगोल - 8 वी ते 12 वी
पृथ्वी अ‍ॅकॅडमीएबीसीपुणेच्या नोटस् उपयुक्त आहेत.
-NCERT Books - 9th to 12th std.
- Geomorphology- Savindra Singh
- Physical Geography - Savindra Singh
- Modern Physical Geography - A.N. Stahlar
- Climatology - D.S. Lal
- Oceangraphy - Vattal and Sharma
- Environmental Geography - Savindra Singh
- Geography made simple - Rupa Publication
- Human Geography - Majid Hussain
- Regional Planning - Mishra
- Economic Geography - k. Siddharth
-  Geography of India - Chandana
- Urbanisation and Urban system - Ramchandra
- Regional Planning in India - Chand and Puri
- Magazine - Geography & You/Yojana/Kurushetra/Down to Earth
- Geography through map - Anil Kesari
- Atlas - Orient Longman/ Oxford
- certified physical Geography - G.C. Liong
   
तत्त्वज्ञान
संदर्भ सूची
परार्षसिकाचे खंड (तत्त्वज्ञान विभागपुणे विद्यापहठ प्रकाशित)
तत्त्वज्ञान कोष - डी. डी. वाळेकर
भारतीय तत्त्वज्ञानाचा इतिहास - श्री. ह. दीक्षित
ज्ञानदेव व प्लेटो संवाद आणि लेखन - दांडेकर
- Western Philosophy : Frackena Thilly, Dr. C. D. Sharma,
   Dr.Dayakrishan, Dr.Y. Masiaha, Dr. B.K. Lal, Dr. Lakshmi Saxena, D.M. Dutt
- Indian Philosophy : Dr. C.D. Sharma, Dr. Deo Raj, Dr. Hiriyana,
   Dr. Radha Krishnan, D.m. Dutt
- Socio Political Philosophy : Dr. J.P. Sood (Vol IV), Dr. Shiv Bhanu Singh,
   Dr. O. P. Gauba, NCERT Books
- Philosophy of Religion : Dr. Y. Masiaha, John Hick, Dr. V. P. Verma

   ( Judicious selection of books is recommended as more than two books are given for each topic.)




Bhushan Deshmukh, 9987063403, bhushan2006@gmail.com    टेलिग्राम:   @bhushan2006